Այս շաբաթ (2025 թվականի հուլիս) իսկապես պատմական իրադարձություն տեղի ունեցավ Իսրայելի և ամբողջ աշխարհի հայ համայնքի համար։ Երուսաղեմի քաղաքապետարանը Հին քաղաքի Դամասկոսյան (Շխեմյան) դարպասին հարող փոքրիկ հրապարակն անվանակոչեց հայ լուսանկարիչ Էլիա Քահվեջյանի անունով, ում ընտանիքը դաժանաբար սպանվել էր թուրքերի կողմից Օսմանյան կայսրության իրականացրած Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։ Էլիան հինգ տարեկանում կորցրել էր ընտանիքը, փրկվել և տեղավորվել Նազարեթի որբանոցում։
Այսպիսով, Երուսաղեմի քաղաքապետարանը փաստացի ճանաչեց Հայոց ցեղասպանության փաստը՝ միանալով Պետախ Տիկվա և Հայֆա քաղաքներին, որոնք նախկինում արդեն պաշտոնապես ճանաչել էին այն։
Էլիայի անունով ցուցանակին գրված է՝ «Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած»։
Էլիա Քահվեջյան (1910–1999)
Էլիա Քահվեջյանը հայ լուսանկարիչ էր, ով ապրել և աշխատել է Երուսաղեմում։ Նա ծնվել է 1910 թվականին Ուրֆայում, որն այն ժամանակ Օսմանյան կայսրության կազմում էր (այժմ՝ Թուրքիայի տարածք)։ Վերապրելով 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, որի ընթացքում նա կորցրեց գրեթե ողջ ընտանիքը և բաժանվեց հարազատներից, Էլիան հայտնվեց Նազարեթի ամերիկյան որբանոցում, որտեղ նկատվեց և զարգացավ լուսանկարչության նրա տաղանդը։ Նրա ուսուցիչներից մեկը՝ Գրիգոր Պողոսյանը, տղայի մեջ տեսավ գեղարվեստական ընդունակություններ և նրան ուղղորդեց դեպի լուսանկարչություն։
14 տարեկանում Էլիան տեղափոխվեց Երուսաղեմ և սկսեց աշխատել «Hanania» լուսանկարչատանը։ 1942 թվականին նա գնեց լուսանկարչատունը և այն վերանվանեց «Elia Photo-Service», որն արագ դարձավ քաղաքի ամենահայտնի հայկական լուսանկարչատներից մեկը։ 1948 թվականի պատերազմի ժամանակ նա ծառայում էր որպես ռազմական լուսանկարիչ բրիտանական բանակում և կարողացավ փրկել իր արխիվները ոչնչացումից՝ ժամանակին դրանք տեղափոխելով անվտանգ վայր։
Լուսանկարչական ժառանգությունը
1924–1947 թվականներին Քահվեջյանը վավերագրել է Երուսաղեմի սոցիալական և մշակութային կյանքը՝ պատկերելով կենդանի տեսարաններ քրիստոնեական, մուսուլմանական, հայկական և հրեական թաղամասերից, ինչպես նաև բնապատկերներ և առօրյա փողոցային կյանքը։ Նրա օբյեկտիվը փոխանցեց կյանքի վառ տարեգրությունը մինչև Իսրայել պետության հիմնադրումը՝ պահպանելով այն հազարավոր սև-սպիտակ լուսանկարներում, որոնք այսօր համարվում են անգնահատելի պատմական արտեֆակտներ։ 1998 թվականին նրա որդին՝ Գևորգ Քահվեջյանը, մասնավոր կարգով հրատարակեց «Երուսաղեմը հորս աչքերով» գիրքը, որում ընդգրկված են ընտանեկան արխիվի ընտրված լուսանկարներ։
«Elia Photo-Service» լուսանկարչատունը, որն այսօր ղեկավարում են նրա ժառանգները (այդ թվում՝ Ջորջ Քահվեջյանը), մինչ օրս գործում է Երուսաղեմի քրիստոնեական թաղամասում և միաժամանակ ծառայում է որպես փոքրիկ թանգարան և արխիվ։ Էլիա Քահվեջյանի կյանքի ուղին՝ ցեղասպանությունը վերապրած երեխայից մինչև լուսանկարչության ճանաչված վարպետ, դարձել է տոկունության, ստեղծագործության և պատմական հիշողության խորհրդանիշ։ Նրա աշխատանքները հավերժական պատուհան են բացում դեպի Երուսաղեմի բազմադեմ կյանքը՝ մինչև XX դարի կեսի ցնցումները։ Ընտանիքի հոգատար պահպանության և ջանքերի շնորհիվ նրա ժառանգությունը շարունակում է ապրել ինչպես տպագիր հրատարակություններում, այնպես էլ հավաքական հիշողության մեջ։
Հրապարակվել է «Մագեն Դավիթ» թերթի № 7 (259) համարում, 2025 թ. հուլիս։